Tomaat (Solanum lycopersicum)

Inleiding

De tomaat is een van de meest geteelde en gegeten groenten ter wereld. Botanisch gezien is de tomaat een vrucht, omdat hij ontstaat uit de bloem van de plant en zaden bevat. In de keuken wordt hij echter als groente gebruikt. Dankzij de frisse, lichtzoete tot hartige smaak en de enorme veelzijdigheid is de tomaat een onmisbaar ingrediënt in talloze gerechten.

De tomaat behoort tot de nachtschadefamilie (Solanaceae), waartoe ook aardappel, paprika, aubergine en peper behoren. Er bestaan duizenden verschillende tomatenrassen die variëren in kleur, vorm, grootte en smaak. Van kleine zoete kerstomaten tot grote vleestomaten en langwerpige pruimtomaten: voor vrijwel iedere bereiding bestaat een geschikte tomaat.

Naast zijn uitstekende smaak is de tomaat bijzonder voedzaam. Hij bevat veel water, vitaminen, mineralen en antioxidanten, waaronder lycopeen, een natuurlijke rode kleurstof die bekendstaat om zijn krachtige antioxidatieve eigenschappen.

Algemene kenmerken

Kenmerk	Beschrijving
Nederlandse naam	Tomaat
Wetenschappelijke naam	Solanum lycopersicum
Familie	Solanaceae (Nachtschadefamilie)
Oorsprong	Westelijk Zuid-Amerika en Midden-Amerika
Planttype	Eenjarige vruchtgroente
Hoogte	50 centimeter tot meer dan 2 meter, afhankelijk van het ras
Bloemkleur	Geel
Eetbaar deel	Vrucht

Geschiedenis van de tomaat

De tomaat vindt zijn oorsprong in de Andes, in het gebied van het huidige Peru, Ecuador en Noord-Chili. De Azteken en Maya’s teelden al honderden jaren verschillende tomatensoorten voordat Europese ontdekkingsreizigers Amerika bereikten.

In de zestiende eeuw brachten Spaanse ontdekkingsreizigers de tomaat naar Europa. Aanvankelijk werd de plant vooral als sierplant gehouden, omdat men dacht dat de vruchten giftig waren. Pas vanaf de achttiende eeuw groeide de tomaat uit tot een belangrijk voedingsmiddel, vooral in Italië, Spanje en Zuid-Frankrijk.

Tegenwoordig behoort de tomaat tot de meest geteelde groenten ter wereld en vormt hij de basis van vele nationale keukens.

Uiterlijke kenmerken

Tomatenplanten hebben zachte, behaarde stengels en donkergroene bladeren met een kenmerkende geur. De gele bloemen groeien in trossen en ontwikkelen zich na bestuiving tot vruchten.

Tomaten kunnen sterk verschillen in uiterlijk.

• Rond.
• Ovaal.
• Pruimvormig.
• Hartvormig.
• Geel.
• Oranje.
• Rood.
• Roze.
• Groen.
• Paars.
• Bijna zwart.

Belangrijkste tomatensoorten

• Kerstomaat.
• Cocktailtomaat.
• Trostomaat.
• Roma- of pruimtomaat.
• Vleestomaat.
• Coeur de Boeuf.
• San Marzano.
• Gele tomaat.
• Zwarte tomaat.
• Groene tomaat.

San Marzano-tomaten zijn bijzonder geschikt voor het bereiden van sauzen dankzij hun stevige vruchtvlees en lage vochtgehalte.

Smaak en structuur

De smaak van tomaten hangt af van het ras en de rijpheid.

• Fris.
• Zoet.
• Licht zuur.
• Sappig.
• Vol aroma.

Rijpe tomaten hebben een stevig maar sappig vruchtvlees en een dunne schil. Kerstomaten zijn meestal zoeter dan grote tomaten.

Gebruik in de keuken

Tomaten zijn zowel rauw als warm te gebruiken en vormen een belangrijk ingrediënt in talloze gerechten.

Toepassingen

• Salades.
• Soepen.
• Pasta’s.
• Pizzasaus.
• Tomatensaus.
• Stoofgerechten.
• Ovenschotels.
• Sandwiches.
• Gevulde tomaten.
• Salsa.

Bekende gerechten met tomaat

• Tomatensoep.
• Spaghetti bolognese.
• Pizza.
• Lasagne.
• Bruschetta.
• Gazpacho.
• Caprese.
• Shakshuka.
• Ratatouille.
• Chili con carne.

Goede smaakcombinaties

• Basilicum.
• Oregano.
• Tijm.
• Rozemarijn.
• Knoflook.
• Ui.
• Mozzarella.
• Parmezaanse kaas.
• Olijfolie.
• Olijven.
• Paprika.
• Courgette.
• Aubergine.
• Rundvlees.
• Kip.

Tomaten kweken

Standplaats

Tomaten houden van warmte en veel zon.

• Volle zon.
• Beschutte plaats.
• Goede ventilatie.

In België worden tomaten vaak in serres of onder een afdak geteeld om de kans op schimmelziekten te verkleinen.

Bodem

De ideale bodem is:

• Humusrijk.
• Voedzaam.
• Goed doorlatend.
• Licht vochtig.
• Rijk aan organisch materiaal.

Zaaien en planten

• Voorzaaien vanaf februari of maart.
• Uitplanten na de laatste nachtvorst.
• Stevige ondersteuning voorzien.
• Regelmatig dieven bij stamtomaten.
• Wekelijks bemesten tijdens de groeiperiode.

Afhankelijk van het ras kan vanaf juli tot in oktober worden geoogst.

Water geven

Tomaten hebben regelmatig water nodig.

• Geef water aan de voet van de plant.
• Voorkom natte bladeren.
• Houd de grond gelijkmatig vochtig.
• Vermijd grote schommelingen in vochtigheid.

Onregelmatig water geven kan leiden tot gebarsten vruchten of neusrot.

Oogsten

Tomaten worden geoogst wanneer ze volledig op kleur zijn en stevig aanvoelen.

• Pluk rijpe vruchten regelmatig.
• Gebruik een snoeischaar of draai de vrucht voorzichtig los.
• Laat onrijpe vruchten verder narijpen indien nodig.

Bewaren van tomaten

Kamertemperatuur

Tomaten blijven het lekkerst wanneer ze op kamertemperatuur worden bewaard.

Koelkast

Bewaren in de koelkast wordt alleen aanbevolen voor zeer rijpe tomaten die snel moeten worden gebruikt. De koude kan de smaak en structuur verminderen.

Invriezen

Tomaten kunnen worden ingevroren voor gebruik in soepen en sauzen. Na het ontdooien zijn ze minder geschikt om rauw te eten.

Inmaken

Tomaten zijn uitstekend geschikt voor het maken van passata, tomatenpuree, ketchup, chutney en ingemaakte tomaten.

Voedingswaarde

Tomaten bevatten veel water en belangrijke voedingsstoffen.

• Vitamine C.
• Vitamine A.
• Vitamine K.
• Foliumzuur.
• Kalium.
• Voedingsvezels.
• Lycopeen.
• Bètacaroteen.
• Luteïne.
• Antioxidanten.

Lycopeen is een krachtige antioxidant die verantwoordelijk is voor de rode kleur van de tomaat. Na verhitting wordt lycopeen zelfs beter door het lichaam opgenomen, waardoor tomatensaus en tomatenpuree eveneens uitstekende bronnen van deze stof zijn.

Veelvoorkomende problemen bij de teelt

Probleem	Mogelijke oorzaak
Phytophthora	Schimmelaantasting bij vochtig weer
Neusrot	Calciumtekort of onregelmatige watergift
Gebarsten vruchten	Plotselinge verandering in vochtigheid
Bladluis	Insectenaantasting
Gele bladeren	Voedingstekort of overbewatering

Interessante weetjes

• Botanisch gezien is de tomaat een vrucht, maar culinair wordt hij als groente gebruikt.
• Wereldwijd bestaan duizenden tomatenrassen.
• De grootste tomaten kunnen meer dan één kilogram wegen.
• Tomaten bestaan voor ongeveer 94% uit water.
• Verwarming verhoogt de beschikbaarheid van lycopeen.
• Tomaten rijpen verder na de oogst.
• China behoort tot de grootste producenten van tomaten ter wereld.

Conclusie

De tomaat is een van de meest veelzijdige en geliefde groenten in de wereldkeuken. Dankzij de grote variatie aan soorten, de frisse en volle smaak en de vele culinaire toepassingen is hij onmisbaar in salades, sauzen, soepen, pasta’s en tal van andere gerechten. Bovendien is de tomaat rijk aan vitaminen, mineralen en antioxidanten zoals lycopeen, waardoor hij niet alleen smaak toevoegt aan maaltijden, maar ook een waardevolle bijdrage levert aan een gezond en evenwichtig voedingspatroon. Door zijn eenvoudige teelt en rijke oogst is de tomaat bovendien een favoriet in iedere moestuin.